راه نيشابور به سرخس بنابر گفتهء يعقوبى در البلدان ( 278 هجرى ) راه نيشابور به مرو ده منزل و تا هرات ده منزل و نيز از نيشابور تا دامغان ده منزل و از اين شهر به طرف شاهراه و سرخس شش منزل است . « 64 » منزل اول آن قصر الريح است كه آن را در فارسى دزباد « 65 » گويند و از قصر الريح تا خاكسار و از آنجا تا مزدوران ( و سپس تا سرخس ) . « 66 » مقدسى مزدوران را از دهات سرخس نام مىبرد كه گردنهء معروفى به همين نام دارد . در مزدوران غبارى است كه گفته مىشود انتهاى آن ديده نشده است . « 67 » ابن رسته در الاعلاق النفيسة ( 290 هجرى ) از نيشابور تا سرخس را شش منزل مىشمارد ، اوّلين منزل از نيشابور تا فغيس ) Faqhis ( « 68 » پنج فرسخ و از آنجا تا حمراء نيز پنج فرسخ است . حمراء قريه‌اى است در كوه و به علّت سرخ بودن صخره‌هاى اطراف آن و خاك و ديوارهايش به حمراء نامگذارى شده و به آن دزسرخ « 69 » هم مىگويند . ( در منابع ايران باستان ، راه قديمى نيشابور به سرخس را پس از گذشتن از كوه ريوند يا بينالود و از طريق طوس و سناباد به سرخس و از آنجا به مرو ذكر كرده‌اند . « 70 » از حمراء ( دزسرخ ) به بردع ) Barda ( مىرسند كه به آن المثقب هم گفته‌اند و از آنجا به شهر طوس مىروند . « 71 » اصطخرى در مسالك الممالك ( 340 هجرى ) مسافت شهر نيشابور را به سرخس شش منزل و از نيشابور تا سر حدّ نيشابور ، ديه كردان ( ده كردان ) كه در حدود قومس است و نزديك اسدآباد ، هفت منزل و از ديه كردان تا دامغان پنج منزل و از نيشابور در مسير سرخس تا مرو را دوازده منزل مىشمارد . « 72 » صاحب كتاب انس المهج و

--> ( 64 ) - يعقوبى ، البلدان ، ص 54 . ( 65 ) - « ده باد » و « ديزباد » هم آمده است . ( 66 ) - يعقوبى ، البلدان ، ص 55 . ( 67 ) - احمد رنجبر ، خراسان بزرگ ، ص 159 به نقل از مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 3 - 312 . ( 68 ) - ابن خردادبه ، المسالك و الممالك ، ص 26 ؛ دايرة المعارف اسلام ، 4 / 1028 . ( 69 ) - ده سرخ . ( 70 ) - ايرانشهر ، نشريهء يونسكو ، 2 / 1465 . ( 71 ) - ابن رسته ، الاعلاق النفيسة ، ص 201 . ( 72 ) - اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 222 .